MODELO EKONOMIA AKTUAL
OPSAUN NE’EBE KONSTITUSIONAL NO’O LIBERTADORA KA DEGRADASAUN VALOR DA RESISTÊNCIA NASIONAL

MODELO EKONOMIA AKTUAL :
OPSAUN NE’EBE KONSTITUSIONAL NO’O LIBERTADORA KA DEGRADASAUN VALOR DA RESISTÊNCIA NASIONAL
Antes de hau aborda kona ba ekonomia, hau sei tama lalais ituan kona ba definisaun ka kompreensaun valor da Resistência Nasional. Ema barak mos koalia ka temi be-beik valor da Resistência Nasional. Ita precija iha kompreensaun ida exacto kona ba ida ne’e.
Ba hau valor da Resistência Nasional maka hanesan sira ne’ebe define ona iha Kapítulu I – Princípios Gerais KonstituisaunRDTL 1975.
Iha artigo 1 afrima “...República Democrática de Timor-Leste maka nudar Nação ida ne’ebe soberana, ida deit no’o indivisível, anti-colonialista, anti-neocolonialista, anti-imperialista, moris husi rejistênsia popular ne’eb e jeneralizada luta nian hasoru kolonialismu colonialismo português no’o imperialismo, iha justa diresaun husi da únika no’o legítima vanguarda Povo Maubere nian, a Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente – FRETILIN”.
FRETILIN iha kontextu ida ne’e ka ia tempo proklamasaun, aprovasaun Konstituisaun no’o período base de Apoio (1975-1979), Luta Armada-Guerrilha ( husi 1979 – 1987), antes kriasaun CNRM, FRETILIN ida maka nudar Movimento Amplo, la’os Partido FRETILIN.
Objetivo hari Estado RDTL iha 1975 maka ita bele hare iha artigo 2 ne’ebe dehan nune’e “... ho objetivu atu harahun estrutura tuan sira husi colonialismo hodi bele hamosu sociedade foun ida ne’ebe libertada husi forma sa-deit dominasaun no’o explorasaun nian“.
Portanto, valor da Resistência Nasional maka anti-colonialista, anti-imperialista, anti-neocolonialista; orietado atu harahun estrutura kaduka sira hodi hari socciedade foun ne’ebe sei la iha dominasaun no’o explorasaun. Sira ne’e maka valor da Resistência, no’o tamba valor ida ne’e ema rihun-nba-rihun fo’o nia vida tomak. Kaer ba valor Resistência Nacional ne’e maka hafoin Restaurasaun RDTL, ho Konstituisaun RDTL foun, se deit maka Ukun tenki konkretiza objetivo RDTL, liberta povo, harahun explorasaun no’o dominasaun hodi hamosu sociedade foun. Iha Konstituisaun RDTL 28 novembro 1975, ita la adopta multipartidarismu, maibe iha demokrasia. Se maka atu ba Ukun, atu sai membro CC FRETILIN nian, sei eleito tuir mekanismu ne’ebe define ona iha estatutos FRETILIN nian. La iha maka multipartidarismu! Maibe iha demokrasia representativa. Se maka tama ona iha estrutura FRETILIN, órgaun de diresaun sira, nia maka sei ba sai Presidente RDTL, membro Assembleia Popular no’o membro governo. Ho estrutura ida ne’e, maquinha Estado ida ne’e maka atu kumpri no’o konkretiza Valor da Resistência.
Kontudo, tamba konjuntura foun, nesesidade atu bele halibur ema hotu iha Unidade Nasional, atu bele rekonkista hikas Portugal nia responsabilidade, diresaun Resistência Nacional halo mudansa polítika, altera estratégia funu nian ho kriasaun CNRM no’o ikus liu, atu besik manan ona funu, kria CNRT iha Peniche iha 1998.
Depois de REFERENDUM, ita tama ba eleisaun ba Assembleia Konstituinte, Partido FRETILIN manan maioria iha Assembleia Konstituiente, la halo restaurasaun Konstituisaun RDTL 1975 , hakat ba aprova Konstituisaun RDTL foun iha 2002. Iha Konstituisaun RDTL 2002 ita adopta multipartidarismo no’o eleisaun nudar mekanismo atu povo nain ba Poder bele delega nia Poder ba se ka partido ne’ebe maka eleito ba Presidente ka mais votado.
Ora bem! Agora hau sei aborda ituan kona-ba konseitu ekonomia, iha nia aspetu jeral deit. Hau sei la aprofunda abordajem teórika tamba atu evita artigu ne’e sai naruk demais.
Iha mundo, duma forma jeral, iha modelo ekonômiku rua, ida kapitalismu, ida fali socialismo. Ekonomia kapitalista sistema socioekonômiku ida ne’ebe bajeia liu ba propriedade privada meios de produsaun (hanesan, por exemplu, fabrika sira, rai sira, makinha sira no’o empreja sira) no’o nia explorasaun hala’o ho objetivu atu hetan lukru no’o akumulasaun kapital. Iha sistema ekonômiku ida ne’e, rekursu sira no’o decijaun sira kona ba produsaun la kontrola husi Estadu, maibe husi dinâmika merkadu nian.
Jenerikamente, iha sistema capitalista, karakteristika ne’ebe relevante liu maka propriedade privada, produsaun atu buka lukru no’o akumulasaun kapital, trabalho asalariado (ema barak liu la iha meios de produsaun rasik, sira fa’an sira nian forsa de trabalho em troka de salário), ekonomia de merkado, katak merkadu maka regula sasan nia folin assente iha regra jeral oferta no’o prokura, Papel Estado minimu liu, konsentra deit ba iha regulasaun, seguransa jurídika no’o assegura propriedade privada, ho deit atuasaun iha área da regulasaun no’o polítika publika sira.
Enkuantu que ekonomia socialista, iha termu jeral sira, nudar sistema ekonômiku ne’ebe bajeia liu ba propriedade koletiva , públika ka estatal meios de produsaun sira (hanesan fabrika sira, rai sira, maquinha sira no’o rekursu natural sira). Objetivu prinsipal husi sistema ne’e maka fo’o prioriedade ba bem-estar (moris diak) social no’o igualdade , la foka ba buka lukru individual deit no’o la assenta iha konkorência merkado, maibe orientado liu ba produsaun ne’ebe bele hatan ba nesesidade sira populasaun nian.
Hare didiak no’o kompara ho ita nia sociedade Knua sira, ita bele dehan katak meios de produsaun sira nudar propriedade koletiva tuir Ukun ka Lisan ne’ebe prevalese iha Knua ida-idak nian. Explorasaun rekurso natural no’o utilizasaun meios de produsaun bajeia liu ba tulun malu (lori liman, ka Soekarno hanaran Gotong Royong) ka servisu hamutuk tuir eskala de rotasaun ne’ebe maka Knua sira hamutuk deside.
Sistema ekonomia socialista nia karakteristika sira maka, duma forma jeral, meios produsaun socializadu, planeamentu ekonômiku, foka liu ba uso no’o la’os ba lukru deit, hamenus desigualdade social sira. Ekonomia socialista iha nia derivadu balun maka hanesan ekonomia socialista planifikada (tradisional) no’o ekonomia socialista de merkadu. Ida ikus ne’e nudar modelu hibridu, iha ne’ebe meios de produsaun bele iha Estado nia liman ou bele mos koletiva, ka propriedade koletiva dos meiosde produsaun.
Ora bem, ho expojisaun suscinta kona ba sistema rua ne’e, iha artigo ida ne’e hau hakarak lori ita ba entende, buka hatene, Timor-Leste nudar Estado Konstitusional adopta sistema ekonomia tipo ida ne’ebe. Atu entende ita nia sistema, mai ita hare iha artigo 138 Kosntituisaun RDTL nian. Iha artigo ne’e hateten katak Organizasaun Ekonômika Timor-Leste nian assente iha konjugaaun forma sira komunitária ho liberdade iniciativa no’o jestaun empresarial no’o iha koejistência sektor públiku, sektor privadu no’o sektor kooperativu no’o social de propriedade dos meios de produsaun.
Kona ba rai (terras) iha artigo 141 remete ba lejislasaun. Katak sei iha lei ida maka regula propriedade, uso no’o posse útil das terras, nudar faktor sira produsaun ekonômika nian.
Iha fali artigu 139 kona ba recursos naturais, normatiza katak recurso do solo (rai leten),do subsolo (rai laran), das águas territoriais, da plataforma kontinental no’o zona ekonômika exclusiva, ne’ebe vital ba ekonomia, sai nudar propriedade Estado nian no’o tenki utiliza duma forma justa no’o igualitária, tuir interesse nasional.Teorikamente no’o iha quadro konstitusional meios de produsaun sira ne’e iha kontrolo Estado. Kontudo iha nia explorasaun, Estado regula deit no’o transmite ba sektor privado. Hamosu desigualdade de oportunidades, be-matan ba dominasaun ekonômika no’o desigualdade social.
La hare ka halo tan abordajem ba artigu seluk tan iha Konstituisaun RDTL, kaer deit ba artigu sira hau sita iha leten ne’e, ita bele to’o konklujaun katak Estado RDTL adopta ekonomia mista. Buka kombina karakteristika balun husi sistema rua ne’e iha ita nia Konstituisaun hodi define ka adopta sistema de organziasaun ekonômika Timor-Leste nian. Artigo 138 buka atu define konjunsaun sector privadu, públiku no’o kooperativo nudar elementu no’o ajente sira ne’ebe fundamental iha ita nia organziasaun ekonômika. Kontudu, em termos de politika públika no’o lejislasaun la iha klareja kona-ba áreas produtiva ne’ebe maka alokadu ba sektor públiku, privado no’o kooperativu.
Ita nia lei do investimento nasional no’o internasional la hatur medida sira ne’ebe bele konkretiza ekilibrium de intervensaun entre sektor tolu ne’e iha prosesu produsaun ekonômika. Konkretamente atu koalia, ita bele hare, por exemplo, iha explorasaun recurso natural sira, liu-liu mina no’o gás, mineral sira, Estado ladauk define iha lejislasaun modelo de kooperasaun, parseria ka intervensaun sektor kooperativo. Ita nota deit maka iha konsesaun ba sektor públiku (empresa estatal sira) atu explora recurso natural sira, maibe la iha determinasaun atu oin-sa sektor kooperativu bele mos hola parte iha explorasaun recurso natrual sira. Ita hare governo fo’o liu atensaun ba sektor privado no’o públiku, maibe la kria kondisaun atu bele envolve sektor kooperativo iha áreas de produsaun konkreta. Sektor kooperativo kontínua la iha papel iha utilizasaun meios de produsaun ekonômika sira. Iha maka kooperativa balun hetan assistência balun husi Estado ba desenvovlimentu sector produtivo balun, maibe ladun iha signifikânsia iha vida ekonomia nasional no’o mos la iha kbit atu kompete iha merkadu.
Iha área de explorasaun agríkula, por exemplo, ita ladauk kria modelo de investimentu ida ne’ebe bele assegura parseria entre sektor públiku, privado no’o kooperativo,inklui definisaun kona-ba sektor ida ne’ebe maka kontrola meios produsaun ida ne’e ka ida ne’eba iha áreas konkretas de produsaun ekonômika. Sektor agríkula, pekuária, peska, artesanal kontínua desorganizado no’o laiha intervensaun konkreta, apesar de iha Ministério Agrikultura, Peskas; iha Ministério Industria; iha Ministério Turismo no’o iha Secretária de Estado das Cooperativas. Ita nia ekonomia de base ka ekonomia mikro sei funsiona ho iniciativa individual ka grupo ka komunitário.
Desenvolvimento ekonomia mikro hahu desenvolve, maibe sem regulasaun merkado, kompetisaun sei boot no’o bele ita dehan katak iha tinan balun mai tan, ekonomia mikro sei kontrolado husi sektor privado no’o hases sektor kooperativo duma forma gradual. Liu-liu iha explorasaun agríkula, turismo, pekuária no’o peskas artesanal sira. Iha sidade boot sira, hanesan Dili, Baucau, por exemplo deit, lojas kiik-oan sira ka sira be ho kapital kiik, hahu’u hasoru konkorrência iha merkado. Merkado movél de bens de konsumo (sexta bájika), ho ona estrada sira ne’ebe hahu’u diak ka hetan rehabilitasaun ka konstrusaun, tama to’o áreas remotas no’o hamate inisiativa komunidade sira nian. Konkretamente bele ita afirma katak, kios ka lojas ne’ebe komunidade sira loke atu fila-liman barak maka hasoru difikuldade tamba mobilidade “merkado ka loja movel sira”. Estado ka governo ladauk regula komérsiu em retalho ida ne’e.
Se karik agrikultura, pekuária (kriasaun animal no’o manu), peska desenvolvido no’o organizado, sirkulasaun ka mobilidade merkado movél bele kontribui ba impulsiona mekanizasaun no’o modernizasaun sektor agríkola, pekuária, peska, turismo komunitário. Populasaun la precija loke tan kios ka loja kiik-oan sira, maibe ba kuda nia to’os, halai nia natar, hamosu industria artesanal sira, hari’i sentru turismu komunitário (akomodasaun, fatin ba oferta de ai-han); Estado intervém ona iha organziasaun ekonomia mikro, tulun desenvolve produsaun organizada ne’ebe ho karakteristika propriedade koletiva dos meios de produsaun, hodi hamosu no’o desenvovle modelo ekonômiku ida ho karakteristika timorense.
Na realidade, estrada sira ne’ebe hahu’u diak, alkatroada no’o liga ona áreas remotas sira ba posto sira, munisípio sira, sem koordenasaun interministerial ida atu hadia moldes de produsaun existente, neneik ba neneik sei lori sektor privado ba okupa rai agrikula sira, zona pastagem ka kriasaun animal sira, transforma funsaun rai agríkula sira ba áreas de explorasaun industrias extrativa ka desenvolve agrikultura, kriasaun animal no’o manu iha bases modernas ka industriais, hodi hases povo husi sektor produtivo ne’ebe uluk nia servisu ba. Iha faje ida ne’e, ita sei assiste degradasaun gradual propriedade koletiva meios de produsaun tuir Lisan no’o Kultura Timor-Leste nian.
Husi perspetiva direito konstitusional, ita hare katak governo sira halai ses ituan husi artigo 138 Konstituisaun RDTL. Tamba melhoramento estradas ka vias rodoviárias la kontribui ba transforma , moderniza modelo no’o instrumentu de produsaun ekonômika existente (ida ne’ebe ita nia povo sira pratika hela) hodi habot ka habelar liu tan kapssidade produtiva populasaun nian. Maibe melhoramento vias rodoviárias permite penetrasaun investimento, kapitalizasaun, expropriasaun rai (terreno) husi komunidade no’o gradualmente transforma áreas agríkulas ba zonas industrias extrativas ( kontrolado husi empresas boot sira) ou transforma agrikultura de susbsistência ba agrikultura mekanizada no’o industrializada, afastamento rai-nain no’o transforma sira ba mero trabalhador industrial.
Risku boot ida liu tan husi transformasaun funsaun terreno ka modelo de explorasaun terreno (rai) maka degradasaun Knua sira, deterriorizasaun valor kultural sira, no’o introdusaun modernizasaun deskontrolada iha vida komunidade, harahun koletivismu no’o substitui nia ho pratika individualista iha produsaun ekonômika. Karik sira ne’e manan espasu, ita bele dehan katak objetivu liberta Pátria atu liberta povo sei difícil liu tan atu konkretiza. Povo ne’ebe uluk nain ba meios de produsaun, sei sai fali ema ne’ebe tenki fa’an nia servisu hodi simu salário. Prátika desapropriasaun kapital, meios de produsaun husi povo nia liman hodi permite kapital privado kontrola sektores de produsaun agríkola, pekuária, peskas no’o induistrias artesanais. Situasaun ida ne’e sei desenvovle lais liu tan ho polítika de emigrasaun jovem sira ba buka servisu iha rai seluk ka iha estrangeiro.
Em kontraste ho evolusaun hanesna hau sita, ita hare liu maka parseria entre sektor públiku no’o privado (mesmo nune’e mos sector privado nasional , empreja sira ne’ebe rejista iha Timor-Leste, barak liu maka la hetan atensaun husi governo) ba explorasaun recurso natural sira, jestaun porto no’o áeroporto, entre seluk. Ita la hare iha lejislasaun ida maka transporta norma konstitusional balun ba lei hodi assegura ekidade de partisipasaun sektor tolu ne’e iha produsaun ekonômika.
Hare husi optika ideolójika no’o teórika, ita bele konklui katak desenvolvimento ne’ebe ita implementa iha Timor-Leste la leno an ba ita nia konstituisaun, la kontribui ba kria modelo desenvolvimento ekonômiku ida ne’ebe kompátivel ho ita nia realidade nasional no’o garanta koejistência sektor privado, públiku no’o kooperativu nudar fundamento, pilar sira ba ekonomia libertadora atu konkretiza libertada a Pátria, libertemos o Povo.
Em suma, atu konklui, ita depois de 24 anos, koalia ka temi valor da Resistência Nacional iha fatin-fatin, iha evento ida ba evento seluk, maibe ita nia polítika, ita nia asaun lori dok liu tan valor sira nian.
Suadasoens!
Socialist Party of Timor
Author & contributor
News and official information from the Socialist Party of Timor, prepared by the PST communications team.