Rejumu Históriku ba aspektu importante sira :

Partido Soilaista de Timor – PST hari iha período rejistência, husi transformasaun Associação Socialista de Timor (AST), iha dia 13 de maio de 1997, iha Jln. Mahesa, Semarang.
Hanesan hau hakerek bebeik ona, AST mai husi FECLITIL ne’ebe nia moris husi ramifikasaun OJECTIL, hamosu nudar estrutura atu desenvolve organziasaun no’o actividade sira iha território Indonésio.
Tamba diferensas balun, liu-liu kona ba kestaun estratégia balun iha período resistência, hanesan diskusaun kona-ba Proklamasaun 28 de novembro de 1975, ne’ebe hamoris RDTL 75, nudar aktu unilateral FRETILIN nian, no’o la reconhecido husi Portugal. Perspetiva ida ne’ebe mosu depois de mensagem 7 de desembro de 1987, hafoin kriasaun CNRM.
Polítika ida fali maka necessidade atu hamosu Unidade Nasional. CNRM hare katak se ita luta ba REFERENDUM, ne’e katak ita sei determina solusaun liu husi votasaun. No’o atu manan, precisa voto maioria. No’o mos unifikasaun forsas hotu-hotu iha Timor-Leste (resistência) atu hasoru okupantemaka nudar imperativo taktiku no’o estratégiku.
Kontudu, forsa polítika balun hakarak Unidade Nasional, maibe lakohi simu Proklamasaun, lakohi utilizasaun lia-fuan Maubere, kondisiona Komando da luta delibera Dissolução (balun dehan suspensaun) RDTL, dissolução PML-FRETILIN. Iha n’ivel ida ne’e, ita tama ona iha perspetiva aboragem ideológika. Hamosu koresaun ba linha polítika anterior hodi assegura , katak depois Pátrai Libertada, vigên pluralismo polítiku no’o multi partidarismo.
Ho postura foun ne’ebe maka CNRM adopta, objetivu táktiku maka konvense komunidade internasional, liu-liu Portugal, atu reveé sira nia postura ka pojisaun relativamente ba kaju Timor-Leste nian. No’o decijaun CNRM nian ajusta an ho Konstituisaun Portugal nian (Konstituisaun 1976) ne’ebe hatur nafatin Timor-Leste nudar território sob administrasaun Portuguesa no’o ho direito ba Indpendência. Ajsutamentu ida ne’e maka permite Portugal nudar potência administrante kontinua nia polítika ba Programa Deskolonizasaun.
PST nudar organizasaun politika mai husi tradisaun ne’ebe naruk. Iha tinan 1981 (lorong 3 fulan marsu) Primeira Konferênsia Nasional de Fundasaun Partido ML-F no’o reorganizasaun da Resistência iha Muabais – Lakluta, Viqueque, hari PML/F. Husi fundasaun PML/F maka grupo estudantes kiik oan ida iha Externatu de São José, hari OJECTIL. Ikus mai OJECTIl naksanak /ramifika ba rua, ida hari FECLITIL ida Indonésia, ida hari OJETIL ihaTimor-Leste. OJECTIL permanese nudar be-matan boot ne’ebe sei suli hela. OJECTIL nunka dissolvido husi nia fundador sira! Estruturalmente, simbolikamente, Bilimau/Laloran kontinua Presidente da OJECTIL.
Iha tinan 1991, tamba diferensas hanoin ho Komando da Luta, kona ba apartidarismu dos estudantes no’o tenki iha deit organizasaun estudantil ida deit iha Jawa-Bali (Indonésia laran tomak), maka atu kumpri decijaun husi Saudoso Hodu,iha karta dirigida ba FECLITIL ho data 15 de julho de 1991, iha altura ne’eba Vice-Sekretariu CDF, dirijentes FECLITIL transforma FECLITIL ba AST. AST nudar organizasaun ne’ebe afiliadu nafatin iha FRETILIN, enkuanto FRENTE ampla Nasional.
Transformasaun FECLITIL ba AST atu fo’o kumprimentu kabal ba decijaun CNRM ne’ebe explisitamente hakerek iha karta 15 de julho de 1991 , ne’ebe afirma katak Comando da Luta só reconhece RENETIL nudar únika organizasaun estudantil iha território Indonésio. Maibe karta ne’e la bandu militante sira ne’ebe iha FECLITIL atu kontínua sira nia luta ba Libertasaun de Timor-Leste.
Portanto , konjunturalmente, iha nesesidade atu organiza mos jovens no’o trablahdores timor-oan ne’ebe maka hahu’u servisu iha Java(Surabaya, Solo, Semarang, Salatiga), Jakarta, Lampung no’o Batam. Nune’e maka AST nia base de organziasaun hatur mos ona iha organziasaun dos trabalhadores. La orientado ona ba organiza estudante iha FECLITIL. Maibe bele organiza sira iha estrutura AST.
Iha tinan 1997, hafoin Sekretariu Jeral AST hasoru malu ho Saudoso Kamarada Hodu, tamba iha altura ne’eba Saudoso Hodu afirms katak FRETILIN defende Social Demokrasia no’o iha Estatutos FRETILIN la iha AST, maka iha 13 de maio de 1997, dirijentes AST sira iha Semarang – Java Central, transforma AST ba PST. Acta Reunião ne’e assina husi Sekretário Unidade I,II, III, IV no’o mos, por via telefone-faxmile, husi Represnetante Externa AST, sediado iha Portugal.
Husi ne’e mai PST nudar forsa poliika ne’ebe mos kontribi maka’as iha luta ba libertasaun, i kontinua ho programa de indonesianizasaun konflitu-politku militar Timor-Leste no’o to’o ikus ita tama ba REFERENDUM.
Maibe AST kontinua ho nia programa luta ba defesa da Proklamasaun 28 novembro ho enfâse ba Restaurasaun da Indepedência. AST enkuadra nia estratégia ne’e iha Plano da Paz CNRM nian no’o exigência ba REFERENDO nudar meios demokrátikus atu resolve konflito polítiku militar Timor-Leste nian.
Hakleno-an ba pojisaun polítika no’o pojisaun de princípio, durante luta da resistência, husi AST mai to’o PST, maka Programa Mínimo ne’ebe atu konkretiza maka :
1. Libertasaun da Pátria . Ne’e nudar ponte de ouro (jembatan emas) atu lori Povo ba Restaura Independência Nasional ho komponente sira hanesan tuir mai : Texto da Proklamasaun, Konstituisaun (inklui lorong Proklamasaun 28 novembro, bandeira nasional). Pojisaun ka programa ida ne’e, Secretário-Geral AST (iha 1995) liu husi telefone hato’o ba Comandante Supremo (em-Chefe) das FALINTIL ne’ebe dadur hela iha Cipinang. Maun Boot afirma katak, ne’e AST nia Programa, nia konviksaun. Mas ita só bele realzia, karik inimigo sai ona husi Timor-Leste. Portanto, ita konsentra ba luta ba Libertasaun. Kontaktu ho’o Komandante Supremu Maun Boot Xanana realiza liu husi telefone ne’ebe maka AST hatama ba Cipinang, hafoin AST reestabelese nia ligasaun ho Maun Boot.
2. Hafoin konkretiza ka konkista ona independência Luta ba Socialismo, pela via demokrátika no’o eleitoral, nudar sistema polítiku no’o ekonômiko ne’ebe bele assegura justisa social no’o moris diak ba ema hotu.
Hafoin Referundum konkluid, no’o Povo maioria vota ba Independência, ONU estabelese UNTAET, nudar administrasaun transitória, atu konklui processo deskolonizasaun/transferência Poder ba Povo Timor-Leste. Ba ida ne’e, UNTAET aprova regulamento kona ba eleisaun ba Assembleia Konstituinte atu hakerek ka restuara Konstituisaun RDTL 75. Kompetência iha Órgaun Konstituinte ne’e.
Iha Conselho Consultivo Nacional UNTAET, depois muda naran ba Conselho Nacional, PST iha representasaun ida iha órgaun de konsulta ne’e.
Atu tuir eleisaun ba Assembleia Konstituinte, FRETILIN mos tenki transforma-an ba Partido, la’os ona Frente Ampla, hodi ba rejistu ho 1500 apoiantes. Husi prosesu ne’e maka iha 2000 moris Partido FRETILIN, mesmo ke utiliza nafatin naran FRETILIN no’o símbolo sira FRETILIN Movimento ka Frente nian.
Portanto, Partido FRETILIN nia fundadores maka ema sira ne’ebe 1500 maka assina akta de registo. Sira maka fundadores! FRETILIN Movimento ka Frente Ampla buat seluk ida.
Só que , iha nível de entendimento polítiku, Partido FRETILIN konsegue assegura nia base eleitoral ho naran FRETILIN, bandeira FRETILIN no’o história FRETILIN-nian ne’ebe ita hotu-hotu kontribui-bá.
Partido Socialista mos ba rejistu hotu ho apoiantes 1500. Nune’e mos PSD, PD, PDC, UDC/PDC, Trabalhista, KOTA, PPT, Partido Liberal, UDT, APODETI Pro REFERENDUM mos hahu rejistu hotu atu bele kompete iha eleisaun ba Assembleia Konstituinte.
Partido Socialista de timor- PST nudar partido ida ne’ebe legalmente rejistadu tuir Lei dos Partidos Politikus Timor-Leste nian ne’ebe UNTAET aprova. PST Konkore iha eleisaun ba Assmbleia Konstituinte, hetan 6.600 votos no’o manan assentu ida iha Assembleia Konstituinte.
PST nia Programa Eleitoral ho pilar 4 :
(a) Restaurasaun Textu Proklamasaun;
(b) Restaurasaun Konstituisaun RDTL 1975;
(c) Restaurasaun Hino nasional;
(d) Restaurasaun Bandeira Nasional;
Iha eleisaun ne’e, PST manan deit assento ida ( kadeira 1) husi 88 kadeiras. FRETILIN manan 56 kadeiras, maioria absoluta atu bele Restaura RDTL 75. Maibe Partido FRETILIN , tamba konjuntura polítika na altura, ou tamba mudansa opsaun ideológika, delibera hakerek no’o aporova Konstituisaun RDTL foun ho Preâmbulo foun.
Partido Socialista de Timor – PST ho deit kadeira ida la konsegue determina diskusaun no’o aprovasaun ba nia Programa Eleitoral. Eleisaun ba Assembleia Konstituinte hatudu rejultado desfavorável ba Programa PST.
Kontudu Partido FRETILIN konsegue inklui iha Konstituisaun RDTL 2002 artigo ida maka define kona ba bandeira Nasional, data Proklamasaun no’o Hino Nasional. Apesar de la Restaura Konstituisaun RDTL 1975. Ho argumento Konstituisaun RDTL 75 la adekuado ona ho exigência sociedade moderna. Maibe ,ba PST, kestaun de fundo maka Partido FRETILIN la enkarna princípio ka ideológia FRETILIN movimento ka Frente Ampla.
Programa eleitoral ida kona ba língua Tetum nudar língua oficial, Partido FRETILIN konsegue assume hodi hamosu artigo 13 iha Konstituisaun RDTL 2002. Maibe hatama tan lian Português nudar mos língua oficial.
Finalmente, Konstituisaun RDTL 2002, aprovado husi Deputado ba Assembleia Konstituinte ne’ebe eleito husi partido sira ne’ebe iha assento iha Assembleia. Deputado sira ne’ebe assina maka hanesan “ FRETILIN 56 deputados, ASDT 6 deputados, Independente 1, Kota deputado 2, PD deputado 7, PDC deputado 1, PL deputado 1, PNT deputado 2, PPT deputado 2, PSD deputado 6, PST deputado 1 ( Saudoso Pedro Martíres da Costa), UDC/PDC deputado 1, UDT deputado 2.
Hare husi qualifikaaun presença no’o assinatura, maka RDTL 2002 nia fundador maka Povo liu husi representante eleito sira iha kada lista partidária. La’os FRETILIN mesak maka Funda RDTL. RDTL 1975, sim! FRETILIN maka fundador!
Konstituisaun RDTL 2002 define no’o hatur Timor-Leste nudar Estado de Direito Demokrátiku no’o adopta eleisaun nudar mekanismu ba Povo atu transfere nia Poder ba ema ka órgaun eleito sira.
Iha tinan 2007, PST konkore iha eleisaun ba Parlamentu Nasional, hetan deit votos 4.700, la hetan assentu iha Parlamentu Nasional.
Iha tinan 2012 PST konkore hikas tan iha eleisaun ba Parlamentu Nasional hetan votos 12.700, maibe tamba barreira eleitoral precija 14.000 votos , PST la hetan assentu iha Parlamentu Nasional.
Iha 2017 konkore nafatin iha eleisaun ba Parlamentu Nasional, hetan deit votos 4.890, la liu barreira no’o la iha assentu iha Parlamentu Nasional.
Iha tinan 2018 konkore iha eleisaun “antesipada”, hamutuk ho PDC, PSD, C-ASDT hari Movimento Social Demokrata – MSD – , hetan deit votos 3.700. la liu barreira.
Apesar de la liu barreira, la iha assentu iha Parlamentu Nasional, PST iha espasu ida ne’ebe nia konkista, tamba durante rejistensia ema barak la gosta ideologia esquerda (Socialismo, Marxismo-Leninismu), ikus mai depois de ita Liberta rai, liu husi REFERENDUM, ita aseita multi-partidarismu, pluralismo politiku demokrátiku.
Nune’e maka , iha kontestu Estado de Direito Demokrátiku, Estrategika bajika PST nian hatur iha luta eleitoral, edukasional hodi transmite nia ideário ba eleitor ka sidadaun sira : Linhas gerais PST nia ideário ba oin maka ne’e
1. Baje Luta-nian
Sevisu hotu-hotu PST nian tenki bajeia ba iha siência Marxismu-Leninismu no’o tenki hare ML la’os nudar dogma, maibe guia ba asaun.
Nune’e maka iha kada aktividade PST kaer metin ba prinsipiu kombinasaun verdades jerais ML ho praktek ne’ebe konkreta husi luta revolusionaria TL-nian. Integra ML iha kontestu luta revolusionária. Hanesan Lenini dehan “... todos os povos oprimidos chegarão ao socialismo, mas cada um imprimindo a marca da sua originalidade...”.
2. Objetivu PST ba fase atual
Realiza Sistema demokrasia popular iha TL, enkuantu ke objetiu ba liu tan oin realizasaun socialismu humanista popular hatur iha Lisan no’o Kultura Timor-Leste nian ka ho lian seluk Socialismo ho karakteristikas timorenses.
Sistema Demokrasia popular maka nudar sistema governu demokratiku husi povo, ba povo no’o ho povo.
Sistema socialista maka nudar sistema sociedade ne’ebe justu no’o moris diak ba ema hotu no’o sei la iha tan explorasaun husi ema ida ba ema seluk.
3. Objetivu Luta Revolusionária PST-nian
Tamba Timor-Leste oras ne’e dadauk tama hela fase ida ne’ebe desigualdade hahu’u mosu no’o bele mos , ba oin, kapitalismu bele buras ho modalidades ka variante seluk fali, maka Revolusaun demokrátika tenki orientadu ba hamosu sistema ida ke demokrátiku no’o procesu revolusionáriu tenki hahu’u eduka povo atu hatene oin-sa vota iha kada eleisaun jeral no’o lokal.
4. Forsas mobilizadoras Luta Revolusionária
De momentu maka agrikultores, trabalhadores no’o kamada juventude estudantil ne’ebe progressista. Tamba-sa maka PST hili uluk agrikultores nudar forsa baje mobilizadora iha Luta ba socialismu? Tamba oras ne’e dadauk agrikultor sira maka nudar sektor ida husi ita nia sociedade ne’ebe ladauk depende ba ema seluk (em termus salariais!). Tamba ne’e maka sira fásil liu atu organiza malu no’o iha momentu sa deit sira bele hola parte iha aktividades partidu-nian.
Ita iha ona forsa laboral ne’ebe boot iha sidades, maibe tamba situasaun ekonômika no’o leis laborais ladun forti halo (com que) kom ke trabalhador sira hasoru hela riskus despedimentu. Situasaun ne’e halo kom ke todan ituan atu sira hola parte aktivu iha lutas polítikas. Kontudu, halibur sira iha organizasoens de sindikatus hodi defende no’o tulun sira luta ba direitus ekonômikus no’o sociais, iha etapa aktual, nudar tarefa ida ke PST tenki realija.
Kona ba sektores jovens no’o estudantes , ba PST sektores ne’ebe maka livre husi lasus primordias ( la’os hotu!) no’o sektores ne’ebe maka , tendensialmente, bele aseita ideias progresistas no’o sira potensial atu hola parte iha Luta polítika ka lutas revolusionárias.
Nune’e maka PST sei konsentra esforsus maka’as atu selesiona, prepara, orienta jovens no’o estudantes ne’ebe aseita Programa PST no’o halibur sira iha Organizasaun Juventude-Estudantes Socialista (OJES).
Jovens-estudantes maka sei desempenha papel importante iha loron ohin hodi organiza malu no’o disemina PST nia Programa no’o sira maka sei sai exponentes lideres iha fileiras avansadas aban-nian hodi konkretiza luta PST-nian, hari sociedade socialista-humanista tuir karakteristikas Timor-Leste-nian.
5. Obrigasaun PST iha etapa atual
PST nudar forsa ne’ebe reprejenta trajetória no’o tradisaun luta ema eskerda nian, labele sente-an kiik demais tamba la liu barreiras eleitorais, karik kompara ho partidus seluk.
Eleisaun ne’e momentu ida deit, atu teste PST nia rejultadus de organizasaun, nia Programa Polítiku no’o nia kapasidade eleitoral. Sukat nia estratéjia polítika adekuadu ka lae. La liu barreira, la hamenus PST nia obrigasaun ba nia eleitoradu no’o mos ba massas ne’ebe maka sente marjinalizadu, senti katak depois de kada eleisaun nia vida la muda.
PST, iha etapa atual, tenki kontinua konsolida-an, organiza nia militantes, materializa nia programas hodi prepara-an ba eleisoens ne’ebe sei mai. PST tenki , enkuantu lei partidos politikus hatur kondisaun kona ba karik la tuir eleisaun ba dala rua mate, kontinua konkore eleisaun ne’ebe maka Estado realiza hodi asegura nafatin nia estatuto nudar partido legalmente konstituidu.
Asssegura nia estatuto, katak hametin nia direito no’o nia obrigasoens hodi kontinua atua nudar forsa polítika ne’ebe reprejenta tradisaun luta esquerda ka luta revolusionária iha Timor-Leste.
Nune’e, iha etapa atual, PST kontinua sencibiliza massas, koalia ka halo intervensaun kona ba saida maka la diak, kona ba desenvolvimentu ne’ebe maka la benefísia massas populares, defende Estado de Direito Demokrátiku, defende valores demokrasia no’o liberdades. Hare ba situasaun ida ne’e, PST bele organiza, hamutuk ho forsas seluk, blokus ka frente nasional hodi hamutuk defende povo nia interesse.
Ba liur, PST nudar forsa esquerda ho tradisaun internacionalista, precija estabelse relasoens ho foras esquerdas ka revolusionárias iha rejiaun no’o mundo.
Saudasoens Revolusionárias!
Socialist Party of Timor
Author & contributor
News and official information from the Socialist Party of Timor, prepared by the PST communications team.