Langsung ke konten
ArtikelOpini

ASILO POLITIKU

Ho artigo ida ne’e hau tenta kontribui ba entendimentu exacto kona ba asilo polítiku ne’ebe okore/hala’o iha Jakarta, território Indonésio, husi 1986 mai to’o 1998. Hau espera leitor sira bele acompanha estratégia luta ne’ebe maka organziasaun juvenil no’o estudantil sira hahu introduz atu desbloqueia bloqueio ne’ebe Regime Militarista Soeharto halo hasoru ita nia resistência iha quadro nasional no’o internasional.

Partai Sosialis TimorOpini11 menit baca
ASILO POLITIKU
Konten ini belum tersedia dalam bahasa Anda; kami menampilkan versi dalam bahasa lain.

ASILO POLITIKU

INISIATIVA INDIVIDUAL-GRUPO

BA ASAUN KOORDENADA NO’O ORIENTADA

ESTRATÉJIA INDONESIANIZASAUN KONFLITO POLÍTIKU MILITAR

TIMOR-LESTE NIAN

Ho artigo ida ne’e hau tenta kontribui ba entendimentu exacto kona ba asilo polítiku ne’ebe okore/hala’o iha Jakarta, território Indonésio, husi 1986 mai to’o 1998. Hau espera leitor sira bele acompanha estratégia luta ne’ebe maka organziasaun juvenil no’o estudantil sira hahu introduz atu desbloqueia bloqueio ne’ebe Regime Militarista Soeharto halo hasoru ita nia resistência iha quadro nasional no’o internasional.

Atu bele sistematiza ho diak , atu permite entendimento ida ke diak, hau tenta simplifika abordajem no’o hakerek iha moldes enumeradas no’o sistematizadas, hanesan tuir mai ne’e :

1. Hafoin última Base de Apoio rahun (iha 1978- Matebian), iha We-rou, Ai-kiar, zona Lakluta nian, Saudoso Sahe, Komisário Polítiku Nasional, no’o Saudoso Mau-Lear, na altura Primeiro-Ministro RDTL, konvoka Konferênsia Nasional ida (Quadro polítiku balun dehan Reuniun Jeral deit) hodi delibera, husi resolujaun lubun ida, Rejolusaun rua maka importante: Transferênsia Base de Apoio da Resistência ba Vila no’o sidade sira ne’ebe inimigo okupa ona, no’o intenssiva organziasaun no’o luta polítika. Konferênsia ne’e realiza iha 26 de novembro de 1978 ho presença Quadros médios husi Sector Centro-Leste, Centro-Sul no’o Ponta-Leste balun. Husi Ponta-Leste grosso diresaun ne’ebe sai husi Matebian iha dia 23 kalan 1978 la konsegue korta cordão Loi-Hunu no’o Larigutu, tamba inimigo bloqueia tiha no’o halo bombardeamento maka’as iha dia 24 no’o 25 novembro.

2. Husi rejolusaun ne’e, ita hotu entende katak, Diresaun Luta nian, la hare destruisaun Base de Apoio hanesan derrota polítika-militar. Maibe simu facto ne’e hanesan kondisaun objetiva prosesu revolusionário hodi halo salto kunatitativo ba kualiattivo prosesu revolusionário ne’e rasik, hodi assegura konseitu Guerra Dura e Prolongada no’o Acreditar nas nossas próprias forças. Queda das Bases de Apoio nudar deit momentu ida iha ita nia processo revolucionário no’o tranjisaun ba forma de luta foun.

3. Rejolusaun ne’e define mos passagem da Estratégia de Defesa das Bases ba Guerra de Movimento, iha primeira fase, de 1978-1979, no’o depois transita ba Guerra de Guerrilha.

4. Iha kumprimento rejolusaun ne’e maka depois de Bases de Apoio rahun, iha orientasaun polítika ba populasaun, militantes no’o kuadro sira atu depois, de iha ona vila laran, fulan nem uluk servisu ho indonésio sira ka passiva-an, hodi depois hahu’u organiza luta clandestina. Transferênsia Bases de Apoio maka, ho evolusaun prosesu ne’e rasik, ita hahu’u koalia kona ba existênsia Frente Clandestina.

5. Frente Clandestina, iha termos jerais prosesu revolusionário, bele ita entende ka define nudar espasu politiku-jeográfiku no’o planeamento maka designa rejiaun ida no’o iha ne’ebe instalado-ba estruturas ka organizasaun sira resistência-nian no’o inklui sectores de produsaun popular atu sustenta luta Armada.

6. Husi Rejolusaun refere, maka iha cidade no’o vila sira okupada hahu’u mosu ka moris células de organizasaun de resistência popular, caixas de contactos, ho misaun assegura lojistika, abrigo no’o informasaun kona ba pojisaun no’o intensaun inimigu hodi hato’o ba bolsas da Guerrilha. Células ka caixas balun estabelesidu ho orientasaun bolsas da guerrilha, barak liu maka ho iniciativa grupo ka militantes conscientizados.

7. Iha 1 -3 no’o 4-8 de marsu de 1981, iha Muabais, entre Ossu no’o Lakluta, realiza Primeira Konferênsia Nasional hodi deside hari Partido Marxista-Leninista FRETILIN, no’o hala’o reorganziasaun da Luta de Resistência Nasional. Husi Konferênsia ne’e adopta manteim RDTL (apesar de la define Ossatura-estrutura Governo), Kria CRRN nudar orgaun kolejial de diresaun da Luta (Comité Central alargado) hodi dirije luta no’o adopta nafatin Estratégia de Guerra Dura e Prolongada hodi hein Demokratizasaun iha Indonésia nudar ponto de partido ba rejolusaun konflito polítiku-militar iha Timor-Leste. Iha mos Konferência maka kria Região Funu sei Nafatin, Laran Metin no’o Haksolok. Iha divijaun polítika administrativa ida ne’e maka estrutura diresaun , forças no’o populasaun sira hela ba no’o hala’o aktividade sira.

8. Husi reorganziasaun no’o evolusaun polítika ne’e maka iha Sidade Dili, elemento sira husi célula de resistência popular Ossú nian hahu’u kontaktu Alfares David no’o nia grupo hodi sira mos hola parte iha Levantamento Marabia 10 de junho de 1980. Levantamento Marabia iha ligasaun no’o organizasaun koordenada ho bolsas da guerrilha ne’ebe maka atua hela iha zonas Aileu, Liquiça no’o Ermera. Apesar de levantamento ne’e abafado, naroman (brilho) resistência hahu’u leno konsiência nacionalista no’o patriótika povo Maubere nian. Ita nia funu ladauk mate, ita sei manan!

9. Hafoin Levantamento Marabia, no’o depois da Primeira Konferênsia Muabais 1981, elemento balun husi Célula de Resistência Popular Ossú nian hasoru malu ho Bilimau, Nakfilak, Klamar Fuik, Abel Abut, Tolimau, Busa-Metan, Kuda-ain, Optabesi, Matebian/ Zito Pereira, sira hamutuk hari’i OJECTIL nudar organizasaun juvenil-estudantil primeiro ne’ebe moris depois Bases de Apoio sira rahun. Iha altura ne’eba kuadro dirigente sira husi OPJT, OPTT, OPMT, tamba kestau segurança, sei permanesidu imobilizado.

10. OJECTIL hari iha 20 de desembru de 1981. Nia misaun organizasaun joven no’o estudante sira. Hahu’u uluk iha Externato de São José no’o ikus haluhan nia rede ka célula ba iha eskola hotu-hotu iha Dili no’o Timor-Leste laran tomak. OJECTIL hari’i atu hatutan funu, kuda esperansa Ukun An iha populasaun, halo diseminasaun informasaun, grafites no’o assegura ligasaun ba Komando da Luta no’o ligasaun ba Frente Diplomátika no’o jornalista internasional sira. Papel ida husi OJECTIL maka luta ba preservasaun RDTL ne’ebe proklamada ona.

11. Iha 1988, 20 de junho, iha Denpasar, Saudoso Rama Metan, Saudoso La’Sama, Companheiro Siak ho nia kolega sira, sira hamutuk nain 9 (10) hari’i RENETIL.

12. Iha Jakarta iha 1986, estudante lubun ida, Companheiro Antónino Gonçalves, Abílio Sereno, João da Câmara, Frenando Metan, sira hahu’u ho primeira asaun de asilo polítiku iha embaixada Holanda. Mesmo que Indonésio la husik sira sai, permite naroman (chama) ne’e hatudu ba mundo katak luta da libertasaun ladauk hotu. Sei iha resistência.

13. Iha 1986, 26 de outubro , Enviado Espesial ida husi Movimento Esquerda Indonésia nian (Jeneral ida) ne’ebe atua iha klandestinidade ona hafoin kaju 1965, hasoru malu ho Fitun Fuik, Bilimau, Nakfilak, Optabesi iha Kintal Kiik, sede atual eskuadra PNTL Nai-Feto nia kotuk no’o mos Sede PST nia kotuk. Ho sormutu ne’e, nia mai ho objetivu atu estabelese ligasaun ho Komando da Luta no’o ligasaun ho Frente Klandestina. Iha enkontru ne’e Jeneral ne’e afirma katak Luta ba Libertasaun maka nudar Luta ida ne’ebe la koinhese Fronteira Rai, Relijiaun, Raça, Polítika, Ideolojia, Kultura. Emi bele luta iha ne’ebe deit hodi konkista emi nia libertasaun. Movimento pro-demokrátiku Indonésia no’o Esquerda sira solidariza ho emi nia luta. Ita nia inimigo komum maka Regime Soeharto. Raça no’o Religião labele fahe ita nia konsiência nasional no’o internasional!

14. Iha 1988, 30 de agosto, OJECTIL no’o RENETIL hasoru malu iha Bali. Hodi nune’e estabelese estratéjia konjunta hodi lori procesu luta Timor-Leste nian ba Indonésia no’o mundu. Na altura estratégia ne’e hanaran Indonesianizasaun do Konflito Polítiku Militar de Timor-Leste. Apesar de experiência ladauk luan, maibe organziasaun rua nia dirigente sira determinado ona atu lori funu tama iha território Indonésio.

15. Husi estudo ba terreno no’o hare katak caso Timo-Leste ladun nakloke iha Indonésia no’o mos komunidade internasional, OJECTIL, RENETIL, CSRNET (CSRNET funda iha Jakarta iha 1989 husi Kamarada Abílio Sereno no’o kamaradas balun tan), leno-an ba asaun asilo 1986, hahu prepara asaun asilo polítiku ida iha Jakarta. Na altura estudante 40 maka atu ba haksoit lutu embaixada sira iha Jakarta. Marka ba 24 de desembro de 1988. Kontudo, tamba ladun koordenado diak, asaun ne’e kansela tiha. Iha primeira deslokasaun dirigente OJECTL no’o RENETIL ba Jakarta, elemento sira hanesan atual Embaixador Amorin, Aniko Reis (membro CSRNET), Teódolo Ximenes, Lorapi, João da Câmara, Saudosa Noni Piedade, Saudoso Pedro Martíres da Costa/Saruntu, Saudoso Camarada Mauklau, Companheiro Egas da Costa fo’o assistência no’o koordenasaun ne’ebe diak.

16. Kooperasaun entre RENETIL, OJECTIL no’o CSRNET hahu’u metin no’o konsolidadu. Iha 1988 desembro Komando da Luta simu karta RENETIL nian husi via OJECTIL no’o hakerek ba Diresaun RENETIL. Komando da Luta, Maun Boot Xanana, hateten “ ... agora ami bele mate mohu’u, maibe funu ita maka manan, tamba funu iha ona juventude estudantil nia liman”.

17. Husi kriasaun ona OJECTIL, RENETIL, CSRNET, Maun Boot Xanana , iha marsu de 1989, haruka projetu LEP (Liga Estudantil Patrótica) nudar plataforma apartidária ne’ebe maka sei estabelse husi organizasaun tolu refere. Tamba husi sira nia base fundasaun, organizasaun tolu ne’e identifika-an nudar organizasaun de massas da FRETILIN.

18. Iha 20 de junho de 1989, RENETIL, CSRNET, OJECTL nia kuadro dirijente sira halo asaun asilo politiku iha embaixada Vaticano no’o Japaun. Atu tama hotu iha Australia , maibe falha tiha. Asaun ne’e koordenado mos ho Companheiro Lorapi, Maukmoruk, Saruntu, Saudoso Profiro Mauklau, Saudoso Pedro/Saruntu, Kamarada Teodolo, Companheiro Amorin Dias, João da Câmara, Sérgio Metan, João Bosco. Objetivu asaun , imediato - libertasaun estudante Elias Pereira/Rusak Fuik, membro RENETIL, ne’ebe kapturado iha Denpasar no’o dadur hela iha KODAM Bali, libertasaun Laloran-Bilimau, Nakfilak (membro no’o dirigente OJECTIL), Saudoso Victor da Costa no’o sira seluk ne’ebe kapturado no’o dadur iha Militar sira nia fatin iha Dili. No’o Ejixe ba Amo Papa iha nia visita tenki koalia kona ba Problema Timor-Leste hodi kontrária mos deklarasaun Núncio Apostóliku Tusi ne’ebe deklara katak iha Timor-Leste Katóliku 30% deit kompara ho Katóiku iha Indonésia tomak. Núncio Tusi halo deklarasaun iha âmbito nia visita ba Dili ba halo koordenasaun no’o preparasaun Visita Papal.

19. Objetivo mediato , internasionalizasaun luta povo Timor-Leste, Indonesianizasaun konflito polítiku militar no’o lori funu sai husi Timor-Leste ba Indonésia. Determina tranjisaun luta klandestina ba luta polítika aberta ka Luta Urbana.

20. Asaun asilo polítiku ne’e iha nia impaktu imediato ne’ebe boot. Povo no’o juventude Indonésia sira hahu koinhese luta povo Maubere nian, mundo hahu’u koinhese luta Povo Maubere nian. Iha Timor-Leste, liu-liu Dili, reflexu asaun ne’e mobiliza juventude no’o estudante sira hahu’u organiza malun hodi hola parte iha luta urbana.

21. Asaun asilo polítiku konsegue transita ona luta Klandestina ba luta polítika urbana, funu nakloke. Halo inimigo tenki fahe nia força, nia inteligência, aloka orsamentu ne’ebe boot ba kobre operasaun militar, maka ikus haklo todan liu ba ekonomia Regime.

22. Visita Amo Papa, jovem-estudante sira halo asaun nakloke-aberta iha Taci Tolu. Organziasaun juventude hahu’u mosu no’o hahu luta urbana.

23. Depois Massacre Santa-Cruz, jovem, estudante barak sai ba Jakarta. Husi ne’e Asaun Haksoit lutu hahu’u manan forma no’o Komando da Luta hahu’u fo’o orientasaun. Liu-liu asaun ne’ebe 29 estudantes, ho orientasaun RENETIL nian, halo iha embaixada Amerika iha novembro de 1994.

24. Husi ne’e, asaun asilo ka haksoit lutu manan forma nudar campo de batalha urbana. Hahu’u husi ne’e maka desde 1993, 1994 mai oin to’o 1998, Opersaun Haksoit Lutu sai ona nudar instrumentu kombate polítiku-Urbano-Diplomátiku ne’ebe maka altamente hetan kobertura husi mídia nasional no’o internasional. Indonésia tenta atu deterrioriza asaun sira ne’e hodi halo deklarasaun katak “mereka itu cari tiket murahan“. Maibe Indonésia hatene katak kombate ida ne’e nia intiligência, militar sira la konsegue deteta no’o kombate.

25. Husi ona 1994 asaun haksoit lutu hetan ona orientasaun direta husi Comandante-em-Chefe das FALINTIL ne’ebe dadur hela iha Cipinang , Jakarta. Petisaun, organizasaun hetan koordenasaun husi Mana Mukya ne’ebe koordena diretamente ona ho dirigente AST sira, RENETIL sira no’o PRD.

26. Hahu husi 1995, kooperasaun entre FECLITIL/ AST, RENETIL ho PRD no’o movimento Pro-Demokrátiku Indonésia nian manan forma no’o espasu de atuasaun. PRD hamutuk ho AST no’o RENETIL kria SPRIM (Solidaritas Perjuangan Rakyat Indonésia untuk Rakyat Maubere), hodi permite koordenasaun asaun konjunta no’o evakuasaun dirigente sira karik hetan perssiguição.

27. Iha Jakarta koordenasaun entre AST, RENETIL, PRD hahu’u solido no’o possibilita iha 1995, 7 de desembro, estudante Indonésia, koordena husi PRD/SPRIM, estudante timor-oan koordena husi AST no’o RENTIL (RENETIL mobiliza barak liu ) halo asaun haksoit lutu konjunta iha embaixada Holanda no’o Rússia. Grupo ida atu ba embaixada Brasil la konsegue ba tamba espaço ladun fasilita asaun ida iha ne’ebá. Asaun ida ne’e nudar primeira asaun ne’ebe ofisialmente estudante Indonésio sira ho timor-oan sira lolo liman ba malu hasoru abertamente Regime Soeharto.

28. Asaun haksoit lutu nudar komponente ida husi luta Urbana. Katak asaun ne’e permite jovem-estudante sira hatudu-an ba mundo no’o jeneral Indonésia sira resistência tama ona iha território Indonésio.

29. Iha 1995, hafoin avaliasaun impaktu luta polítika, Guerrilha polítika (gerpol), AST ho orientasaun Comandante-em-Chefe das FALINTIL hari’i Brigada Negra nudar forças especiais das FALINTIL ne’ebe sei atua iha Luta Urbana.

30. Iha marsu de 1997, karik hau la sala iha memória, 33 estudantes (ida ka rua husi AST nia membro sira iha Solo), barak liu husi RENETIL, tama embaixada Austria no’o husi embaixador Austria fasilita sira halo enkontro ho Jamshed Marker, enviado especial Secretário-Geral ONU nian. Ikus embaixador ne’e hetan “persona non grata” tamba lori estudante timor-oan sira ba hasoru Marker. Konkista diplomátika!

31. Husi operasaun Brigada Negra no’o tamba evolusaun polítika, dirigente sira balun husi AST/BN no’o elementu enviado husi Vice-Chefe-Estado Maior, Saudoso Dai-Tula, ho naran Custódio, tama iha embaixada Austria iha 19 de setembro de 1997. Sira hela iha embaixada durante fulan 18, tinan ida ho balun. Iha embaixada laran sira hasoru malun ho embaixador 14 husi uni europa hoodi apresenta exigências no’o posturas relativamente ba asaun BN nian.

32. Objetivu estratégico Luta urbana, haksoit lutu, atu envovle nasaun sira ne’ebe iha embaixada akreditado iha Jakarta atu acompanha problema Timor-Leste nian, nia luta, no’o envovle sira atu buka solusaun ba problema haksoti lutu, em partikular, no’o em jeral, problema Timor-Leste iha palko internacional.

33. Husi asaun heróika joven-estudante sira iha operasaun haksoit lutu (asilo), maka hau sauda iniciativa kolega sira ne’ebe decidi halibur malu kria Associasaun dos Asilados Políticos, nudar forma de komunikasaun no’o permite hamutuk envolve-an iha desenvolvimento nasional no’o luta ba libertasaun do Povo.

34. Parabéns ba Kamarada Xomoso, Luis Katana no’o ekipa tomak ne’ebe halibur malun ona iha Associasaun ida.

Saudasoens de Luta!

Saudasoens Revolusionárias

Bagikan berita ini
Emblema PST

Partai Sosialis Timor

Penulis & kontributor

Berita dan informasi resmi Partai Sosialis Timor, disiapkan oleh tim komunikasi PST.