Saltar para o conteúdo
ArtigoOpinião

OBSTAKULU NO’O VANTAGEM SIRA BA DESENVOLVIMENTU NASIONAL NO’O PROSESU LIBERTASAUN POVU

Partido Socialista de TimorOpinião5 min de leitura
OBSTAKULU NO’O VANTAGEM SIRA BA DESENVOLVIMENTU NASIONAL NO’O PROSESU LIBERTASAUN POVU
Este conteúdo ainda não está disponível no seu idioma; mostramos a versão noutra língua.

Indiskutível afirmasaun kona ba Timor-Leste nudar nasaun agríkula. Razaun tamba populasaun Timor-Leste, atu labele sala dehan karik, ita asumi katak 60% populasaun Timor-Leste moris nudar agrikultor. Agrikultor ne’ebe servisu ba nia an-rasik, iha nia rai ba halo nia to’os, kuda nia ai-horis sira. Balun maka karik la iha natar atu halai, ka karik tamba la iha instrumentu hanesan karau, hare finin, dala ruma servisu ba sira ne’ebe iha natar iha modelo sosiu, ka fahe produsaun.

Matenek no’o líder politik balun dehan ne’e tipo ka modelo agrikultura de subsistência no’o difícil tebes atu industrializa no’o ho orientasaun ba exportasaun. Tamba ne’e sira defende implantasaun industria extrativa sira, hanesan mina rai, gás no’o mineral sira.

Opsaun polítika líder ida ka lubun ida nian, nudar meio atu desenvolve nasaun no’o liberta povo. Iha seguimentu polítika ida ne’e maka investimentu iha infraestrutura (estrada, ponte, porto, aeroporto) maka hetan prioriedade ka porsaun orsamentu Estado ne’ebe percentagem boot liu kompara ba ho sector agrikultura.

Polítika industria extrativa, implika explorasaun solo no’o sub-solo (rai-leten no’o rai-okos). Ita hotu hatene katak, haktuir ba ita nia direito kostumeiro (Lisan), rai barak ne’ebe iha, Knua sira nian. Iha rai Knua ne’e maka bele iha minarai, gás, mineral oin-oin sira, maka bele sustenta prosesu indsutria extrativa. Nune’e maka, karik la iha opsaun dalan-klaran (terceira opsaun), agrikultura tenki mate atu bele fo’o possibilidade explorasaun recurso mineral sira, mina-rai no’o gás sira.

Agrikultura “subsistência”, maka la industrializada, mekanizada, modernizada, nunka atu bele sai agrikultura orientada ba merkado no’o assegura agrikultor kontinua nain nia rai no’o ba nia produto sira. Sector agríkula la desenvolvidu, campo de trabalho sei mukit liu. Solusaun maka “exportasaun mão de obra (migrasaun internasional) ka migrasaun (ema sai husi áreas rural sira ba sidade sira) mão de obra ba sidade sira hodi servisu iha projetu de infraestrutura no’o konstrusaun sira” hodi resolve problema desemprego.

Iha lokalidade balun, hahu’u mosu ona trabalhador-agrikultor (buruh tani). Tamba razão (razaun) la iha natar karik, la iha karau karik, precija osan atu moris karik, la-kohi halo nia to’os rasik karik, prefere servisu ba ema seluk hodi manan netik osan ituan. Kontudu númeru ne’e ladauk boot.

Iha tinan ikus hirak liu ba ne’e, Governo liu husi Programa SEFOPE enkoraja jovem barak (mane no’o feto) sai ba rai seluk hanesan Europa, Koreia, Australia ba servisu nudar trabalhador iha sector agrikula, pekuária, peska , industria karreta no’o seluk tan. Barak mos sai ba rai liur ho inisiativa rasik. Solusaun ida ne’e iha aspetu pojitivu no’o negativo ba desenvolvimentu nasional no seu geral.

Aspetu positivo, bele ita rejista katak iha efeito sira ba redusaun desemprego (halakon número ema la iha servisu), iha netik osan balun maka tama mai família sira ne’ebe hela iha Timor-Leste hodi hasae netik kapasidade de kompra. No’o, hare husi perspetiva, akijisaun experiência sira barak manan experiência husi setor ne’ebe sira servisu ba.

Maibe ita mos rona hela, governante balun, lahatene ho base ba teoria ekonomika saida, hateten fali osan sira ne’ebe trabalhador ida haruka diretamente ba nia famíla hanesan fali instrumentu reseita nasional. To’o nível balun, governante balun dehan katak segunda reseita nasional, depois de minarai, maka osan sira ne’ebe trabalhador timor-oan haruka husi rai liur mai. Osan husi mina rai, karik los, tamba tama diretamente ba kofre Estado; maibe osan ne’ebe trabalhador ida haruka ba nia família, la-tama ba kofre Estado, maibe tama ba nia família nia konta bankária. Estado karik foti maka husi imposto direto no’o indireto (pajak langsung dan pajak tak langsung).

Kontudo, aspetu negativo maka boot liu. Tamba-sa? Tamba ba tempu naruk, karik ita hakarak desenvolve setor argíkula, peska, turismu, mão de obra jovem (tenaga kerja muda) iha Timor-Leste la iha. Katak ema atu servisu iha setor produtivu sira sei la iha karik nível salarial la atraente . No’o mos karik ita hahu industria extrativa sira, ema husi rai liur ne’ebe ho skill sei mai barak no’o sei kompete ho ita nia trabalhador sira ne’ebe karik ladauk iha skill ne’ebe kompatível ba prokura laboral husi industria extrativa sira.

Situasaun ida maka preokupante, hanesan ita hare dadauk iha área rural sira, rai barak maka abandonadu, apesar de rai ne’e produtivo ka bokor. Abandono rai produtivo sira iha nia konsekuênsias ne’ebe boot no’o todan iha aspetu título propriedade ba rai ka bens imóvel sira ba tempo mediu ka naruk ne’ebe sei tuir mai. Hanesan exemplo deit, karik husi levantamento kadastral ne’ebe Governo halo liu ba no’o halo dadauk atu identifika parsela rai hira mak iha nain, parsela hira maka la iha nain, parsela hira maka iha disputa, oferese conhecimento klean kona ba valor superfície ne’ebe iha no’o perspetiva aplikasaun impostu ba rai ka ba bens imóvel sira, maka rai nain barak sei la iha kapasidade atu selu imposto ba Estado.

Bainhira Estado aplika imposto ba rai ka ba bens imóvel sira maka nia nain la bele selu, implikasaun maka bens imóvel ne’e fila hikas ba Estado. Utilizasaun impostu maka ita bele dehan katak nudar prátika de expropriasaun legal iha Estado de Direito Demokrátiku sira. Ema barak liu maka sei lakon ka husik nia profisaun nudar agrikultor (nain ba rai no’o ba meios de [produsaun] hodi nakfilak-an ba sai trabalhador iha sector industrial sira.

Atu kontorna efeito negativo sira, maka importante Estado, hau la- kohi refere deit ba governo, iha urgência atu foti polítika publika sira ne’ebe konsolidado, kompreensível ba desenvolvimento sector agríkula, hanesan tuir mai :

1. Subsídia sector agríkultura (peska, pekuária) no’o tulun moderniza sector agríkula ne’e rasik. Ida ne’e importante atu prepara agrikultor sira produz ba prokura husi industria extrativa sira.

2. Polítika de protesaun, através de aplikasaun imposto progressivu sira, mesmo ke Timor-Leste sai ona membru ASEAN.

3. Preparasaun mão de obra ne’ebe maka sai mesak ba rai liur ka husi kooperasaun ho Governo seluk atu , enkuanto servisu tuir formasaun ho subsídiu husi governo. Nune’e bainhira iha timor-Leste agrikultura desenvolvidu ka industria extrativa sira desenvolvidu sira bele fila mai, lori sira nia experiência no’o conhecimento, hodi sevisu.

4. Definisaun zonas produtiva, ka zoneamento sector produtivo sira. Rai ne’ebe maka ba agrikultura, kriasaun, turismu no’o rai ne’ebe maka alokadu ba explorasaun ka industria extrativa sira. Envolvimento rai nain iha explorasaun reurso mineral sira, através de definisaun regra de parseria sira.

5. Desenvolvimento habitasional ba sentru industriais, tenki tau iha konsiderasaun propriedade komunidade ka Knua sira nian.

6. Preservasaun valor kultural sira no’o conhecimento lokal (kearifan lokal) iha plano desenvolvimentu urbanizasaun rural.

7. Incentiva sector privado sira ne’ebe kaer projetu Estado iha área konstrusaun, infraestrutura sira atu investe iha sector agríkula, pekuária, peska no’o desenvolvimentu turismo.

Pontu sira refere hau soe hela ba nudar matéria ba diskusaun ka abordagem klean iha futuru.

Saudasoens no’o Abrasus!

Partilhar esta notícia
Emblema PST

Partido Socialista de Timor

Autor & colaborador

Notícias e informação oficial do Partido Socialista de Timor, preparadas pela equipa de comunicação do PST.